Didactiek en het opleiden van leraren

Didactisch klaverblad
Een belangrijk inzicht, voortvloeiend uit mijn promotieonderzoek, is dat klassenmanagement een veel ingewikkelder fenomeen blijkt dan ik vermoedde. Toen ik mijn onderzoek startte, dacht ik dat klassenmanagement uitsluitend met orde te maken had: het stellen van goede regels en, op basis van een gezagsrelatie, zorg dragen voor consequente naleving ervan.  Klassenmanagement in de zin van ‘orde houden’. Maar dat lijkt inmiddels dus een ontoereikend beeld! Klassenmanagement kan, zo lijkt het, beter multi-dimensioneel bekeken worden.
In mijn promotieonderzoek stuitte ik op allerlei aspecten die met klassenmanagement in verband gebracht kunnen worden. Ik heb deze aspecten een plek gegeven in iets dat ik “het didactisch klaverblad” ben gaan noemen. Het beeld van een klaverblad heeft voor mij een handige associatie: het geluk van klassenmanagement ligt op de loer, wanneer een leraar die vier basiselementen onderkent, oog heeft voor de onderlinge samenhang en ten slotte, op de juiste momenten en juiste manieren aandacht geeft aan die vier elementen.

Concreter betekent dit, dat een les:

• waar de lesinhoud te weinig aansluit bij interesse of niveau (Parsonson, 2012), en/of;
• weinig constructieve relaties kent (Wubbels, Brekelmans, den Brok, & van Tartwijk, 2006), en/of;
• waarin onduidelijke, onlogische afspraken zijn, of waar een onjuiste hoeveelheid regels ten behoeve van discipline is (Ben-Peretz, Eilam, & Landler-Pardo, 2011), en/of;
• waarin de lesruimte onverstandig is ingericht en de lesmaterialen niet op orde zijn (Brown, Packer & Passmore, 2013) …

…die lessen hebben verhoogde kans op lesverstoringen. Als een leraar niets aan die lesverstoringen doet, dan kan dat effect hebben op zowel het leren en welbevinden van de individuele leerlingen (Garwood & Vernon-Feagans, 2017), de sfeer en het leerproces in de klas als geheel (Gray, Wilcox & Nordstokke, 2017) en – niet te onderschatten – op het welbevinden van de leraar (Skaalvik & Skaalvik, 2017). Die lesverstoringen voorkomen en verhelpen (preventief en curatief) met behulp van het klaverblad kunnen we als klassenmanagement beschouwen.

Lesverstoringen zijn er in allerlei soorten en maten. Soms is dat die ondeugende leerling die zich niet aan de afspraken houdt, een andere keer is er een groepje leerlingen dat de uitleg van de meester niet snapt en vragen stelt. Soms speelt er iets op groepsdynamisch vlak. Een les kan hinder ondervinden als gevolg van veel lawaai buiten bijv. door werkzaamheden op straat of omdat de beamer het niet doet. Al dit soort gebeurtenissen onderbreken de voortgang van de les en vragen om actie.

Het verhelpen van die lesverstoringen mag als een behoorlijke uitdaging gezien worden…. voor dat een leraar goed en wel achterhaald heeft wat of wie de oorzaak is voor zo’n verstoring is, opent zich de vraag naar de beste strategie voor de aanpak van die verstoring. Een leraar die moeite heeft met klassenmanagement, is waarschijnlijk zoekende om de vier klaverbladen goed te bedienen én op elkaar afgestemd te krijgen.

Vervolgens dacht ik dat een leraar die klassenmanagement als ‘een klavertje-drie’ benadert, misschien nog geen geluk in de klas brengt, maar wel ontwikkeling bij leerlingen bevordert. En dat een leraar die klassenmanagement als ‘een klavertje-twee’ beschouwt en veel lesverstoringen ervaart, misschien wat extra aandacht van een stagecoach of de lerarenopleider nodig heeft. In elk geval lijkt dan het onderkennen van de wederzijdse samenhang tussen de verschillende klaverbladen en daar adequaat naar handelen (te?) moeilijk.
Om daar een voorbeeld bij te geven: als een leraar moeilijk grip op de relaties in de groep krijgt, liggen er direct andere uitdagingen klaar: van die leraar wordt namelijk ook verwacht dat hij tegelijkertijd weet welke lesregels hij moet gebruiken en hoe hij vervolgens op overtredingen dient te reageren. En daar komt bij dat die leraar dient aan te sluiten bij het leervermogen en -niveau van de klas en daar het aanbod op aan moet passen. Dan doet uiteindelijk ook de opstelling in het klaslokaal er toe. Dat alles in de klas op elkaar afstemmen vraagt vakmanschap.

En dan heb ik het nog niet eens gehad over hoe snel onze samenleving verandert, hoe de plek van school in die samenleving aan het veranderen is en de ontwikkelingen die scholen zelf doormaken. Steeds vaker komen leerlingen met allerlei problemen de school binnen. Ik ben niet jaloers op de leraren die lesgeven aan leerlingen met een Dreamschool-status …
Er groeit misschien een generatie op, die school als een Netflix-aanbod wil benaderen. School dient dan wel heel erg aan te sluiten op persoonlijke voorkeuren en entertainend te zijn.
En ondertussen kiezen steeds meer scholen voor een focus op doelen als communicatie, reflectie, samenwerking en zelfsturing, en passen daar de organisatie van hun aanbod op aan.

Focus van het promotie-onderzoek
En dus… realiseer ik me steeds beter dat lerarenopleidingen voor een behoorlijke uitdaging staan om die didactische complexiteit van het lesgeven voor aanstaande leraren toegankelijk te maken. Het werkveld en de lerarenopleidingen leiden samen de toekomstige leraren op. Gezamenlijk bieden zij de studenten handvatten om in de klas adequaat te reageren op de gebeurtenissen in de les. Maar met enige regelmaat blijken afgestudeerden niet tevreden over het aanbod dat zij op de lerarenopleiding ontvangen hebben (Freeman, Simonsen, Briere & MacSuga-Gage, 2014). Een deel van de afgestudeerden houdt moeite met klassenmanagement. Daar gaat mijn onderzoek over; wat is, in relatie tot de ervaren moeite met klassenmanagement, de rol van de lerarenopleidingen, en dan met name de instituten? Wat doen lerarenopleiders om toekomstige leraren voor te bereiden op de uitdagingen van klassenmanagement?

Soms zit ik, (ver) vooruitlopend op zaken, te broeden op adviezen voor het werkveld op basis van mijn promotie-onderzoek. Als klassenmanagement inderdaad zo ingewikkeld is, als de context waarin leraren moeten starten complexer wordt, wat betekent dit dan voor de inrichting van de lerarenopleiding, voor didactische opleidingstrajecten, intervisie op scholen, de begeleiding van nieuwe docenten in het BO,  VO, SO, MBO, HBO of WO … ? Er is nog veel werk te verzetten. Of beter gezegd; ik heb nog veel werk te verzetten!!

Update
En …. Het onderzoek naar klassenmanagement op de lerarenopleiding loopt gestaag door. Voor wie ’t leuk vindt om te weten … Ik heb een conceptversie voor artikel 2. In dat artikel heb ik van bijna alle Nederlandse lerarenopleidingen het programma onderzocht en gekeken op welke manier lerarenopleidingen aandacht schenken aan competentie ten behoeve van klassenmanagement. Dat is een onderzoek naar het “written curriculum” (Van den Akker, 2006). Ook sprak ik in het kader van dit tweede artikel met lerarenopleiders. De interviews en het bestuderen van de studiegidsen levert mooie inzichten op, zoals je kunt lezen in een vorig blog.

Momenteel interview ik, ten behoeve van studie 3, studenten van de lerarenopleiding. Ik spreek met eerste t/m vierde jaars, uit de opleiding Ak, En en NaSk. Ik ben nieuwsgierig of studenten tevreden zijn met het aanbod op het gebied van klassenmanagement. Ook vraag ik hoe het aanbod er uit ziet en welk concept van klassenmanagement studenten vanuit de opleiding aangeboden krijgen. Ik spreek met prachtige jonge mensen. Ik ervaar de studenten als prettig in de communicatie, reflectief, kritisch, nieuwsgierig en eerlijk. Het zijn geweldige gesprekken waarbij ik een mooi beeld krijg van wat opleiders op de lerarenopleiding doen ten behoeve van competentie op het gebied van klassenmanagement.

Bronnen
Ben-Peretz, M., Eilam, B., & Landler-Pardo, G. (2011). Teacher Education for Classroom Management in Israel: Structures and Orientations. Teaching Education, 22(2), 133-150.

Brown, C. M., Packer, T. L., & Passmore, A. (2013). Adequacy of the regular early education classroom environment for students with visual impairment. Journal of Special Education, 46(4), 223-232.

Freeman, J., Simonsen, B., Briere, D. E., & MacSuga-Gage, A. S. (2014). Pre-Service Teacher Training in Classroom Management: A Review of State Accreditation Policy and Teacher Preparation Programs. Teacher Education and Special Education, 37(2), 106-120.

Garwood, J. D., & Vernon-Feagans, L. (2017). Classroom Management Affects Literacy Development of Students with Emotional and Behavioral Disorders. Exceptional Children, 83(2), 123-142.

Gray, C., Wilcox, G., & Nordstokke, D. (2017). Teacher mental health, school climate, inclusive education and student learning: A review. Canadian Psychology/Psychologie Canadienne, 58(3), 203-210.

Parsonson, B. S. (2012). Evidence-based classroom behaviour management strategies. Kairaranga, 13(1), 16-23.

Skaalvik, E., & Skaalvik, S. (2017). Dimensions of teacher burnout: relations with potential stressors at school. Social Psychology Of Education, 20(4), 775-790.

Wubbels, T., Brekelmans, M., den Brok, P., & van Tartwijk, J. (2006). An Interpersonal Perspective on Classroom Management in Secondary Classrooms in the Netherlands. In C. M. Evertson, C. S. Weinstein, C. M. Evertson, C. S. Weinstein (Eds.), Handbook of classroom management: Research, practice, and contemporary issues (pp. 1161-1191). Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum Associates Publishers